انجیل زنده

کتاب «انجیل زنده و سنجش آن با اناجیل چهارگانه» حاصل پژوهشی متن‌شناختی و تطبیقی درباره انجیل زنده مانی است. متنی که اصل آن به‌صورت یکپارچه باقی نمانده و بخش‌هایی از آن در سنت‌های زبانی و نسخه‌ای گوناگون حفظ شده است. این کتاب نخستین‌بار در سال ۱۳۹۷ توسط نشر برسم منتشر شد و اکنون به چاپ دوم رسیده است.

در این پژوهش، تلاش من بر این بود که به جای ارائه روایتی کلی از مانویت، قطعات و شواهد بازمانده از «انجیل زنده» را از خلال منابع مختلف شناسایی، دسته‌بندی و در کنار یکدیگر بررسی کنم و بر اساس داده‌های متنی موجود، تصویری دقیق‌تر از ساختار و محتوای این اثر مانی به دست دهم.

در این کتاب، داده‌های مربوط به سنت متنی انجیل زنده در فارسی میانه و پهلوی، پارتی، سغدی، یونانی و قبطی بررسی شده و در کنار گزارش‌ها و نقل‌های باقی‌مانده در منابع اسلامی قرار گرفته‌اند. همین پراکندگی زبانی، مسئله اصلی پژوهش را از یک معرفی ساده تاریخی به مطالعه‌ای در حوزه انتقال، ترجمه و بازسازی متن تبدیل می‌کند.

یکی از بخش‌های مهم کار، بررسی واژگان و اصطلاحات مانوی در زبان‌های ایرانی میانه و مقایسه آنها با شواهد موجود در سنت‌های یونانی و قبطی است. این مقایسه امکان می‌دهد برخی مفاهیم و ساختارهای روایی انجیل مانی را نه صرفاً از طریق گزارش‌های ثانویه، بلکه بر اساس بقایای مستقیم یا نزدیک به متن بررسی کنیم

بخش تطبیقی کتاب به سنجش این داده‌ها با چهار انجیل عهد جدید اختصاص دارد. در این قسمت، شباهت‌های روایی و مفهومی، تفاوت در صورت‌بندی مضامین، شخصیت‌پردازی، مفهوم مسیح، رستگاری، جهان‌شناسی و نسبت انسان با جهان مادی بررسی شده است.

این کتاب برای من تجربه‌ای در مرز میان تاریخ ادیان، زبان‌شناسی تاریخی، مطالعات ایران باستان و مطالعات نسخه‌شناختی بود. مسئله اصلی این بود که وقتی متن اصلی از میان رفته است، چگونه می‌توان از قطعات باقی‌مانده، ترجمه‌ها، نقل‌قول‌ها و واژگان پراکنده، ساختار و محتوای احتمالی یک اثر را بازشناخت و سپس آن را در نسبت با متون هم‌دوره و هم‌موضوع قرار داد. «انجیل زنده» حاصل همین تلاش برای خواندن یک متن گمشده از میان ردپاهای زبانی و تاریخی آن است.

این کتاب را با یاری و راهنمایی استادم آقای دکتر آرمان بختیاری نوشته‌ام.