Canlı İncil ve Dört İncil ile Karşılaştırılması
“Canlı İncil ve Dört İncil ile Karşılaştırılması” adlı kitap, Mani’nin Canlı İncil’i üzerine yürütülen metinbilimsel ve karşılaştırmalı bir araştırmanın ürünüdür. Özgün metni bütünlüklü biçimde günümüze ulaşmamış, çeşitli dilsel gelenekler ve yazma nüshaları içerisinde farklı parçaları korunmuş olan bu eser, ilk kez 2018 yılında Bersem Yayınları tarafından yayımlanmış ve bugün ikinci baskısına ulaşmıştır.
Bu araştırmada amacım, Maniheizm hakkında genel bir anlatı sunmak yerine, Canlı İncil’den günümüze ulaşan parçaları ve kanıtları farklı kaynaklar üzerinden tespit etmek, sınıflandırmak ve birbirleriyle karşılaştırmalı olarak incelemekti. Böylece mevcut metinsel veriler temelinde, Mani’nin bu eserinin yapısı ve içeriğine ilişkin daha kesin bir tablo ortaya koymaya çalıştım.
Kitapta Canlı İncil’in metin geleneğine ilişkin veriler Orta Farsça, Pehlevîce, Partça, Soğdca, Yunanca ve Kıptîce üzerinden incelenmiş; bunlar İslamî kaynaklarda günümüze ulaşan rivayet ve aktarımlarla birlikte değerlendirilmiştir. Bu dilsel dağınıklık, araştırmanın temel sorununu basit bir tarihsel tanıtımdan çıkararak metnin aktarımı, çevirisi ve yeniden yapılandırılması üzerine bir çalışmaya dönüştürmektedir.
Çalışmanın önemli bölümlerinden biri, Orta İran dillerindeki Maniheist sözcük ve terimlerin incelenmesi ve bunların Yunanca ve Kıptî geleneklerdeki mevcut kanıtlarla karşılaştırılmasıdır. Bu karşılaştırma, Mani’nin İncil’inde yer alan bazı kavram ve anlatı yapılarını yalnızca ikincil kaynaklardaki aktarımlar üzerinden değil, metnin doğrudan ya da metne oldukça yakın kalıntıları temelinde inceleme imkânı sağlamaktadır.
Kitabın karşılaştırmalı bölümü, bu verilerin Yeni Ahit’teki dört İncil ile karşılaştırılmasına ayrılmıştır. Bu bölümde anlatısal ve kavramsal benzerlikler, temaların ele alınış biçimlerindeki farklılıklar, karakterlerin kurgulanışı, Mesih kavramı, kurtuluş anlayışı, kozmoloji ve insanın maddi dünya ile ilişkisi ele alınmıştır.
Bu kitap benim için dinler tarihi, tarihsel dilbilim, Eski İran araştırmaları ve yazma eser çalışmaları arasında yer alan bir araştırma deneyimiydi. Temel mesele, özgün metin ortadan kalkmış olduğunda, geride kalan parçalar, çeviriler, alıntılar ve dağınık sözcüklerden hareketle bir eserin muhtemel yapısının ve içeriğinin nasıl yeniden ortaya konabileceği ve ardından bu eserin aynı dönem ve konuya ait metinlerle nasıl ilişkilendirilebileceğiydi. Canlı İncil, kayıp bir metni, onun geride bıraktığı dilsel ve tarihsel izler üzerinden yeniden okumaya yönelik bu çabanın sonucudur.